In gesprek met Koray Tibukoglu: over opgroeien als jonge mantelzorger

“Eigenlijk besefte ik pas toen ik 23 was dat ik zelf mantelzorger ben.” Voor Koray Tibukoglu voelde de situatie thuis jarenlang vooral normaal. Hij groeide op met de zorg voor zijn jongste zusje, die een ernstig meervoudige beperking heeft. Binnen het gezin had iedereen daarin vanzelf een eigen rol. “Ik ben een ‘brus’ sinds mijn tiende'', vertelt hij. ''Dat betekent broer of zus van iemand met een beperking. Dat valt ook onder jonge mantelzorg.” Zelf hield Koray zich thuis vooral bezig met regelen, organiseren en papierwerk. Toch zag hij zichzelf lange tijd helemaal niet als mantelzorger. “Vanzelfsprekendheid speelt daarin een grote rol. Iedereen droeg thuis op zijn of haar manier bij. Je doet het gewoon voor elkaar.” Pas tijdens zijn studie Social Work viel het kwartje echt. Tijdens een opdracht over mantelzorg zei iemand tegen hem: jij bent eigenlijk zelf ook mantelzorger. “Toen dacht ik: oh ja, wacht eens even. Volgens mij ben ik al dertien jaar aan het zorgen.” Dat moment bracht vooral herkenning.

''Ik was gewoon Koray''

Volgens Koray herkennen veel jonge mantelzorgers zichzelf niet direct in die term. “Ik was gewoon Koray die van voetbal hield, van gamen en van vrienden. Ik zag mezelf helemaal niet als mantelzorger. Dat is heel normaal op die leeftijd.'' Veel jongeren willen buitenshuis juist even niet bezig zijn met de situatie thuis. Dat ziet hij inmiddels ook terug in zijn werk met jonge mantelzorgers. ''Je wilt op school of bij voetbal gewoon even jezelf kunnen zijn.'' Volgens hem helpt het daarom om niet meteen te beginnen over zorg of mantelzorg. “Vraag liever: hoe ging voetbal laatst? Heb je gewonnen?” Die kleine normaliteit maakt verschil. ''Veel jongeren willen vooral gewoon Ahmed zijn die van voetbal houdt. Of Lisa die graag danst. Niet altijd 'die jongen of dat meisje waar thuis zorg speelt'.''

''Hoe gaat het eigenlijk met jou?''

Als Koray terugkijkt op zijn schooltijd, had hij het fijn gevonden als iemand af en toe nét iets verder had doorgevraagd. “Ik had een mentor die wist van de thuissituatie. Achteraf denk ik wel dat het fijn was geweest als iemand soms had gevraagd: hoe gaat het eigenlijk met jou?” Tegelijkertijd begrijpt hij die terughoudendheid ook. “Ik snap best dat professionals soms twijfelen of ze zo'n gesprek moeten openen.” Volgens hem gaat de aandacht vaak automatisch naar degene die zorg nodig heeft, terwijl broers, zussen of kinderen makkelijker uit beeld raken. “Als iemand wél een keer doorvraagt, kan dat ineens een soort spiegel zijn. Dat je denkt: oh ja… hoe gaat het eigenlijk met míj?” Volgens Koray hoeft ondersteuning niet altijd groot of ingewikkeld te zijn. “Vragen hoe het gaat doet meer dan je denkt.”

Loyaliteit en verantwoordelijkheid

Tijdens het gesprek komt steeds weer hetzelfde terug: loyaliteit. “Je bent loyaal aan je gezin. Loyaal aan je zusje.” Volgens Koray ontwikkelen veel jonge mantelzorgers daardoor al vroeg een groot verantwoordelijkheidsgevoel. “Je wilt veel zelf oplossen.” Dat herkent hij ook bij zichzelf. “Ik cijfer mezelf nog steeds weleens weg.” Dat verantwoordelijkheidsgevoel heeft mooie kanten, vertelt hij. Maar het kan ook zwaar worden wanneer jongeren het gevoel krijgen dat alles op hun schouders terechtkomt. Pas later realiseerde hij zich hoeveel invloed de situatie thuis eigenlijk op hem had gehad. “Nu ik erop terugkijk, heeft het me ook wel veel gekost.” Soms koos hij er bewust voor om thuis te blijven. “Dan zei ik iets af of bleef ik gewoon thuis. Dan wist ik in ieder geval zeker dat het goed ging.” Juist dat soort keuzes blijven volgens hem vaak onzichtbaar voor de buitenwereld. 

Hulp vragen blijft lastig

Hoewel Koray zich inmiddels bewust is van zijn rol als jonge mantelzorger, vindt hij hulp vragen zelf nog steeds niet vanzelfsprekend. “Ik had ook gewoon naar een psycholoog of praktijkondersteuner kunnen stappen. Maar dat heb ik tot de dag van vandaag niet gedaan.” Volgens hem speelt controle daarin een grote rol. “Hoe meer eigen regie je voelt, hoe veiliger de situatie in je hoofd lijkt.” Tegelijkertijd benadrukt hij dat die manier van omgaan met de situatie hem ook veel heeft gebracht. ''Het is uiteindelijk altijd gelukt. Die controle en verantwoordelijkheid hebben me ook geholpen om door te gaan.'' Juist daarin schuilt volgens hem soms ook een risico. ''Omdat het lange tijd goed gaat, ga je er sneller vanuit dat je het wel blijft redden. Terwijl dat natuurlijk niet vanzelfsprekend is. Dat is iets waar ik mezelf, net als veel andere jonge mantelzorgers, bewust van moet blijven.'' Daarnaast raken veel gezinnen gewend aan hoe het thuis gaat. “Je komt in een bepaalde routine terecht. Dan denk je al snel: dit hoort er gewoon bij.” Ook binnen zijn gezin was zorgen voor elkaar vanzelfsprekend. “Bij ons thuis was het heel normaal dat je voor elkaar zorgt. Dat doe je gewoon.''

''Het is niet per se zielig''

Wat Koray belangrijk vindt, is dat jonge mantelzorgers niet alleen als kwetsbaar of zielig worden gezien. “Het is niet per se zielig.” Volgens hem brengt opgroeien met zorg thuis ook veel mooie eigenschappen met zich mee. “Ik ben echt een planner en coördineerder geworden. En ik ben veel beter gaan communiceren.” Tegelijkertijd haalt hij ook veel voldoening uit de zorg voor zijn zusje. Hij vertelt bijvoorbeeld over een activiteit die hij ooit voor haar organiseerde. “Dan zie je later foto’s en video’s terug en daar word je gewoon blij van.” Juist die combinatie van liefde, verantwoordelijkheid en vanzelfsprekendheid maakt jonge mantelzorg vaak ingewikkeld om te herkennen, ook voor jongeren zelf.

Ervaringskennis én sociaal werk

Zijn eigen ervaring nu ook professioneel kunnen inzetten, betekent veel voor Koray. Als sociaal werker bij R-newt werkt hij met jonge mantelzorgers en jongeren die thuis opgroeien met zorg. ''Ik merk dat ik daarin wel een soort plichtsgevoel heb''. Juist doordat hij zelf weet hoe vanzelfsprekend zorg thuis kan voelen, herkent hij sneller wat jongeren soms niet direct uitspreken. Binnen zijn werk zet hij zich met veel betrokkenheid in als aanjager, pleitbezorger en verbinder rondom het thema jonge mantelzorg. ''Ik ben vooral blij dat ik vanuit mijn eigen ervaring ook iets kan betekenen voor andere jonge mantelzorgers.''

In het verhaal van Koray wordt duidelijk hoeveel invloed een zorgsituatie thuis kan hebben op het hele gezin. Niet alleen op ouders of degene die zorg ontvangt, maar ook op broers, zussen en andere naasten die dagelijks mee dragen. Veel daarvan gebeurt achter de voordeur. Volgens Koray begint goede ondersteuning daarom vaak niet met grote oplossingen, maar met aandacht en oprechte interesse. “Wat zou het al doen als iemand gewoon vraagt: hoe gaat het met jou?”

Wat hij jonge mantelzorgers vooral wil meegeven? “Weerhoud jezelf niet van de hulp die je nodig hebt, zodat je verder kunt gaan met het mooie dat je al doet.” En aan scholen, professionals en andere betrokkenen? “Vragen doet meer dan je denkt.”